Nhận biết sớm sốt rét ngoại lai để bảo vệ cộng đồng

Sốt rét là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, truyền qua muỗi Anopheles. Với nỗ lực bền bỉ của ngành y tế Việt Nam trong nhiều năm qua, số mắc và tử vong do sốt rét đã giảm mạnh và nhiều tỉnh, thành đã được công nhận loại trừ bệnh sốt rét. Tuy nhiên, tình hình dịch tễ vẫn còn phức tạp, đặc biệt là các trường hợp sốt rét ngoại lai xâm nhập từ vùng có bệnh lưu hành do đi làm, du lịch hoặc công tác ở nước ngoài trở về. Điều này đặt ra yêu cầu phải tăng cường nhận biết sớm để phòng chống và bảo vệ cộng đồng trước nguy cơ dịch bệnh bùng phát trở lại.

1. Sốt rét ngoại lai là gì?

“Sốt rét ngoại lai” là thuật ngữ chỉ các trường hợp mắc sốt rét ở những người trở về từ vùng có bệnh lưu hành, trong khi khu vực họ sinh sống trước đó đã loại trừ sốt rét. Do không có miễn dịch tự nhiên, người bệnh dễ tiến triển nặng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời ngay từ đầu.

2. Vì sao cần phát hiện sớm?

• Ngăn chặn lây truyền sang cộng đồng: Người bệnh mang ký sinh trùng sốt rét nếu không được phát hiện sớm có thể trở thành nguồn lây cho muỗi vectơ, dẫn đến nguy cơ bùng phát dịch.
• Giảm tỉ lệ biến chứng và tử vong: Điều trị sớm giúp bệnh nhân hồi phục nhanh, giảm nguy cơ tiến triển nặng, đặc biệt với P. falciparum.
• Duy trì thành quả loại trừ bệnh: Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030. Phát hiện sớm ca ngoại lai là một bước quan trọng để không để bệnh tái lưu hành.

3. Dấu hiệu và triệu chứng cần cảnh giác

Người bệnh cần được nghi ngờ khi có sốt cao đột ngột, đặc biệt nếu có yếu tố dịch tễ như:

• Vừa trở về từ vùng rừng núi có lưu hành sốt rét, quốc gia có dịch sốt rét (ví dụ các nước châu Phi, châu Á hay châu Mỹ Latinh).
• Tiền sử sống hoặc làm việc trong vùng sốt rét lưu hành.
  Triệu chứng thường gặp gồm sốt (có thể sốt không điển hình), rét run, đổ mồ hôi, mệt mỏi, đau đầu, đau nhức cơ thể và đôi khi có biểu hiện thiếu máu.

Lưu ý: Không phải lúc nào cơn sốt rét cũng có chu kỳ điển hình (sốt – rét run – vã mồ hôi), nhất là ở người lần đầu nhiễm. Tình trạng sốt kéo dài liên tục hoặc dao động cũng là dấu hiệu đáng nghi ngờ.

4. Hướng dẫn chẩn đoán & xét nghiệm

Theo Quyết định 3377/QĐ-BYT 2023 của Bộ Y tế Việt Nam về chẩn đoán và điều trị sốt rét, mọi trường hợp nghi ngờ phải được xét nghiệm ngay để xác định ký sinh trùng sốt rét bằng:

• Xét nghiệm lam máu nhuộm Giemsa, cho kết quả nhanh tại cơ sở y tế.
• Test chẩn đoán nhanh (RDT) để phát hiện kháng nguyên trong máu.
  Nếu lần xét nghiệm đầu âm tính nhưng vẫn nghi ngờ, cần lặp lại sau 8–24 giờ, nhất là khi bệnh nhân còn sốt.

5. Điều trị và phác đồ mới nhất

Dựa trên hướng dẫn điều trị cập nhật, chẩn đoán sớm – điều trị nhanh là tiêu chí quan trọng trong quản lý sốt rét:

• WHO khuyến cáo chẩn đoán kịp thời bằng kỹ thuật xét nghiệm chất lượng cao trước khi điều trị để đạt hiệu quả tốt nhất.
• Điều trị nên được bắt đầu trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện sốt, sử dụng thuốc chống sốt rét phù hợp với từng loại ký sinh trùng.

Việc điều trị dựa trên phác đồ được Bộ Y tế ban hành theo Quyết định 3377/QĐ-BYT 2023, bảo đảm tuân thủ liều lượng và thời gian điều trị đối với từng thể lâm sàng của bệnh.

6. Hành động của cộng đồng và cán bộ y tế

• Cộng đồng: Khi có biểu hiện nghi ngờ, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được khám xét nghiệm, tránh tự điều trị tại nhà.
• Cán bộ y tế: Cần khai thác yếu tố dịch tễ một cách chi tiết ở người bệnh đến khám, đặc biệt với những trường hợp đi từ vùng có sốt rét lưu hành trở về trong vòng 30 ngày qua.
• Nâng cao công tác giám sát, báo cáo ngay ca nghi ngờ trong vòng 24 giờ, phối hợp xử lý ổ dịch kịp thời và hiệu quả.

Việc nhận biết sớm sốt rét ngoại lai không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn là “lá chắn” quan trọng bảo vệ cộng đồng, góp phần giữ vững thành quả loại trừ sốt rét của Việt Nam trong giai đoạn 2025–2026. Chủ động phát hiện, chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ là chìa khóa để không tái lập bệnh sốt rét lưu hành trong nước.