Sống khỏe cùng hen phế quản

Tài liệu Chiến lược Toàn cầu về Quản lý và Phòng ngừa Hen (GINA 2025) nhấn mạnh rằng: "Mục tiêu của chúng ta không chỉ là điều trị triệu chứng, mà là đưa bạn trở lại một cuộc sống hoàn toàn bình thường." Để làm được điều đó, sự hiểu biết và chủ động của chính bạn là yếu tố quyết định 90% sự thành công. Dưới đây là một số chia sẻ của BSCKII Nguyễn Văn Giang – Trưởng Khoa Hô hấp & bệnh phổi cho những ai đang trực tiếp chiến đấu với hen phế quản.

1. Thay đổi tư duy và hiểu đúng về bệnh hen phế quản

1.1. Hen không phải là cơn khó thở nhất thời

Rất nhiều bệnh nhân lầm tưởng hen chỉ xuất hiện khi có cơn khò khè. Thực tế, GINA 2025 định nghĩa hen là tình trạng viêm đường hô hấp mạn tính. Kể cả khi bạn thấy hoàn toàn khỏe mạnh, đường thở của bạn vẫn đang bị viêm âm thầm. Nếu bạn chỉ dùng thuốc giãn phế quản (thuốc cắt cơn) khi thấy khó thở, bạn đang "chữa ngọn mà quên gốc".

1.2. Thuốc cắt cơn bạn đừng chỉ dựa vào Ventolin (SABA)

Một điểm cốt lõi mà GINA 2025 tiếp tục nhấn mạnh: Sử dụng thuốc cắt cơn SABA đơn độc (như Salbutamol, Ventolin) là không đủ an toàn.

Tại sao? Việc dùng quá nhiều thuốc cắt cơn (trên 3 bình/năm) làm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong.

Giải pháp mới: GINA ưu tiên sử dụng liệu pháp kháng viêm cắt cơn (ICS-Formoterol). Đây là loại ống hít vừa giúp giãn phế quản nhanh chóng, vừa đưa một liều thuốc kháng viêm (Corticoid hít) vào để dập tắt ổ viêm ngay lập tức. Hãy thảo luận với bác sĩ của bạn để chuyển sang nhánh điều trị ưu tiên này.

2. Những điều nên làm để chiến thắng bệnh hen phế quản

2.1. Làm chủ kỹ thuật hít thuốc

GINA 2025 cho biết có đến 80% người bệnh hít thuốc sai cách. Thuốc dù tốt đến đâu nhưng hít sai thì cũng không có tác dụng.

Nên: Yêu cầu bác sĩ hoặc điều dưỡng biểu diễn cách dùng ống hít và hít thử lại trước mặt họ ở mỗi lần tái khám. Sử dụng buồng đệm (spacer) nếu bạn dùng ống hít liều định mức (MDI). Buồng đệm giúp thuốc đi sâu vào phổi hơn thay vì đọng lại ở họng, từ đó giảm tác dụng phụ như nấm miệng.

2.2. Tuân thủ thuốc dự phòng kể cả khi thấy khỏe

Hen là bệnh đường dài. Thuốc dự phòng (ống hít màu cam, tím, hoặc xám tùy loại) cần thời gian để phát huy tác dụng bảo vệ.

Nên: Hít thuốc kháng viêm hàng ngày như một thói quen (như đánh răng). Súc miệng thật kỹ sau khi hít thuốc chứa Corticoid để tránh khản tiếng và tưa lưỡi.

2.3. Theo dõi sức khỏe tại nhà

Nên: Ghi nhật ký triệu chứng. Nếu có điều kiện, hãy sử dụng Máy đo lưu lượng đỉnh (Peak Flow Meter). Nếu chỉ số lưu lượng đỉnh giảm, đó là dấu hiệu cảnh báo đợt cấp sắp đến trước khi bạn kịp cảm thấy khó thở.

3: Những điều không nên ở bệnh nhân hen phế quản

3.1. Nói "Không" tuyệt đối với thuốc lá và thuốc lá điện tử (Vaping)

GINA 2025 bổ sung cảnh báo mạnh mẽ về thuốc lá điện tử. Khói thuốc làm mất tác dụng của thuốc điều trị hen và đẩy nhanh quá trình tổn thương phổi.

Không: Hút thuốc và cũng không nên đứng gần người hút thuốc (hút thuốc thụ động). Không chủ quan với thuốc lá điện tử, vì các hóa chất trong đó kích ứng đường thở rất mạnh.

3.2. Đừng lạm dụng Corticoid đường uống

Tại Việt Nam, nhiều người tự ý ra hiệu thuốc mua "thuốc liều" có chứa Prednisolon hoặc Dexamethason khi thấy khó thở.

  Không: Tự ý uống thuốc viên Corticoid trừ khi có chỉ định của bác sĩ trong đợt cấp nặng. Lạm dụng thuốc này có thể gây loãng xương, tiểu đường, đục thủy tinh thể và suy tuyến thượng thận.

3.3. Tránh các tác nhân gây kịch phát (Triggers)

Không: Để thú cưng (chó, mèo) vào phòng ngủ nếu bạn bị dị ứng với lông của chúng. Không Quét nhà bằng chổi khô (gây tung bụi). Nên dùng khăn ẩm hoặc máy hút bụi có bộ lọc bụi. Không Sử dụng nước hoa nồng nặc, xịt côn trùng hoặc thắp nhang (hương) trong phòng kín.

3.4. Quản lý hen trong điều kiện thời tiết cực đoan

Lần đầu tiên, GINA 2025 nhấn mạnh tác động của biến đổi khí hậu.

Không đi ra ngoài khi trời quá nóng gay gắt hoặc quá lạnh mà không có biện pháp bảo vệ. Không vận động mạnh ngoài trời vào những ngày nồng độ ô nhiễm không khí (chỉ số AQI) ở mức cao.

Nên: Đeo khẩu trang khi ra đường để giữ ấm đường thở và lọc bụi.

4: Lối sống lành mạnh để chiến thắng hen phế quản

4.1. Hen và Vận động: "Tôi có được tập thể dục không?"

Câu trả lời là có, thậm chí rất nên tập.

Nên: Tập thể dục thường xuyên để tăng sức bền cho phổi. Đi bộ và bơi lội là những lựa chọn tuyệt vời. Lưu ý nếu bạn thường bị lên cơn hen khi gắng sức, hãy hít 1 liều thuốc cắt cơn trước khi tập 10-15 phút (theo hướng dẫn của bác sĩ).

Không: Gắng sức quá mức khi thời tiết khô lạnh hoặc khi đang có dấu hiệu cảm cúm.

4.2. Chế độ dinh dưỡng và Cân nặng

GINA 2025 xác nhận béo phì làm hen khó điều trị hơn rất nhiều.

  Nên: Ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi (giàu chất chống oxy hóa). Giảm cân nếu bạn đang thừa cân để giảm bớt gánh nặng cho phổi.

Không: Ăn các thực phẩm mà bạn biết chắc chắn mình bị dị ứng (như hải sản, nhộng tằm...).

4.3. Chăm sóc sức khỏe tâm thần

 Sợ hãi, lo âu và trầm cảm có thể làm triệu chứng hen nặng lên

 Học các bài tập thở (như thở cơ hoành) và các kỹ thuật thư giãn để giữ bình tĩnh khi cơn hen bắt đầu xuất hiện. Điều này giúp bạn xử trí ống hít chính xác hơn.

4.4. Khi nào cần cấp cứu ngay lập tức?

Đừng chần chừ tới gặp Bác sĩ nếu bạn có các dấu hiệu sau:

Thuốc cắt cơn không có tác dụng hoặc chỉ có tác dụng dưới 2 giờ. Khó thở đến mức không thể nói hết một câu dài, phải ngồi tựa vào ghế để thở. Cánh mũi phập phồng, môi hoặc đầu ngón tay tím tái. Chỉ số lưu lượng đỉnh (PEF) xuống dưới 50% so với mức tốt nhất của bạn.

Bài viết dựa trên tài liệu GINA 2025 (Global Strategy for Asthma Management and Prevention).