Kháng sinh đồ và xét nghiệm vi sinh kim chỉ nam trong cuộc chiến phòng kháng thuốc

Kháng kháng sinh là một vấn đề toàn cầu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Từ năm 2000 đến năm 2015 việc sử dụng kháng sinh cho người tăng 65% trên toàn thế giới, bao gồm tăng mạnh sử dụng các kháng sinh lựa chọn cuối cùng, đặc biệt ở các quốc gia thu nhập trung bình và thu nhập thấp . Việt Nam nằm trong số các nước có tỷ lệ kháng thuốc cao do lạm dụng, sử dụng không hợp lý thuốc kháng vi sinh vật, đặc biệt là thuốc kháng sinh. Kháng sinh chiếm hơn 50% các thuốc dùng cho người và thông thường được bán tại các nhà thuốc cộng đồng, 88-97%  hiệu thuốc bán thuốc kháng sinh mà không có đơn thuốc của bác sĩ.

Kháng thuốc kháng sinh (AMR) không còn là lời cảnh báo của tương lai, nó là cuộc khủng hoảng đang diễn ra ngay tại các buồng bệnh. Khi những mầm bệnh quen thuộc dần vô hiệu hóa các loại thuốc mạnh nhất, chúng ta không thể chiến đấu bằng cách nghi ngờ hay bao vây.  Để chiến thắng, bác sĩ lâm sàng và người bệnh cần một người dẫn đường thầm lặng nhưng quyết định đó là  Xét nghiệm Vi sinh. Các xét nghiệm Vi sinh là vũ khí chống lại công cuộc kháng thuốc với tác dụng như sau:

1. Tối ưu hóa phác đồ điều trị lâm sàng.

Đối với các bác sĩ lâm sàng, đứng trước một bệnh nhân nhiễm khuẩn nặng:  như viêm phổi thở máy, nhiễm khuẩn huyết, viêm nội tâm mạc…, áp lực phải sử dụng kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm là rất lớn. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc kéo dài phác đồ kinh nghiệm chính là tác nhân thúc đẩy chọn lọc tự nhiên các chủng vi khuẩn đa kháng.

Lúc này, xét nghiệm vi sinh đóng vai trò là "chốt chặn" an toàn và là cơ sở khoa học để cá thể hóa điều trị:

Từ điều trị kinh nghiệm đến điều trị nhắm trúng đích: Kết quả cấy và định danh vi khuẩn giúp bác sĩ biết chính xác vi sinh vật gây bệnh là gì. Kháng sinh đồ (AST) cung cấp giá trị MIC (Nồng độ ức chế tối thiểu), cho biết vi khuẩn nhạy cảm, trung gian hay đã đề kháng với loại kháng sinh nào. Đây là bằng chứng thép để bác sĩ tự tin lựa chọn đúng thuốc, đúng liều.

Chiến lược "Xuống thang kháng sinh" (De-escalation): Khi có kết quả vi sinh, bác sĩ có thể thu hẹp phổ tác dụng của kháng sinh từ phổ rộng xuống phổ hẹp, hoặc giảm bớt số lượng kháng sinh phối hợp. Xuống thang không chỉ giảm độc tính cho người bệnh, giảm chi phí mà còn là biện pháp cốt lõi để bảo vệ hệ vi sinh vật có lợi và hạn chế sự đột biến kháng thuốc.

Bên cạnh đó kết quả tổng hợp từ phòng xét nghiệm vi sinh cung cấp dữ liệu về xu hướng đề kháng của các chủng vi khuẩn tại từng khoa, phòng (đặc biệt là các vi khuẩn rủi ro cao như các vi khuẩn trong nhóm E E. coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter baumannii). Dữ liệu này là nền tảng để hội đồng kiểm soát nhiễm khuẩn xây dựng phác đồ sử dụng kháng sinh kinh nghiệm sát với thực tế của từng bệnh viện.

2. Kiên nhẫn khi sử dụng kháng sinh.

Nhiều người bệnh thường thắc mắc: "Tại sao tôi bị nhiễm trùng mà bác sĩ không cho ngay loại thuốc mạnh nhất?" hoặc "Tại sao tôi phải làm xét nghiệm máu/đờm/nước tiểu và chờ 2-3 ngày mới có kết quả ?".

Để giải quyết một ca bệnh nhiễm khuẩn sử dụng nguyên tắc ổ khóa và chìa khóa trong đó kháng sinh là "chìa khóa" và vi khuẩn là "ổ khóa":

Tại sao phải chờ đợi? Xét nghiệm vi sinh không giống như đo huyết áp hay thử đường huyết có kết quả ngay. Các kỹ thuật viên cần thời gian (thường từ 24 đến 72 giờ) để nuôi cấy vi khuẩn trong mẫu bệnh phẩm của bạn lớn lên, nhận diện chúng là loại gì, sau đó thử nghiệm trực tiếp hàng loạt các loại thuốc kháng sinh khác nhau trên chúng. Sự chờ đợi này là để tìm ra chiếc chìa khóa khớp tuyệt đối với ổ khóa.

Kỹ thuật viên đang thực hiện xét nghiệm nuôi cấy vi khuẩn

Tránh dùng "bom" để diệt "ruồi": Việc yêu cầu bác sĩ dùng kháng sinh mạnh ngay từ đầu, hoặc tự ý ra nhà thuốc mua kháng sinh khi mới chớm ho, sốt là hành động cực kỳ nguy hiểm. Nó có thể tiêu diệt vi khuẩn có lợi trong vi hệ, trong khi những vi khuẩn có hại sẽ học được cách "vô hiệu hóa" thuốc bằng nhiều cơ chế khác nhau. Đến khi bạn thực sự mắc bệnh nặng, loại thuốc đó sẽ không còn tác dụng cứu sống bạn nữa.

Khi bác sĩ yêu cầu lấy mẫu xét nghiệm vi sinh trước khi dùng thuốc, hãy hợp tác. Khi bác sĩ đổi từ thuốc tiêm đắt tiền sang thuốc uống, hoặc dừng thuốc sớm hơn bạn nghĩ dựa trên kết quả xét nghiệm, hãy tin tưởng. Đó là lúc họ đang điều trị bệnh cho bạn một cách an toàn và khoa học nhất và bạn là một phần của giải pháp tránh lạm dụng kháng sinh.

Phòng chống kháng thuốc không phải là nhiệm vụ của riêng một chuyên khoa nào. Đó là một vòng tròn khép kín: Người bệnh tuân thủ không tự ý dùng thuốc — Phòng xét nghiệm vi sinh cung cấp dữ liệu chính xác, kịp thời và đảm bảo chất lượng (như tiêu chuẩn ISO 1589:2022) — Bác sĩ lâm sàng ra quyết định kê đơn hoặc xuống thang kháng sinh dựa trên bằng chứng.

Khoa Vi sinh – Bệnh viện Đa khoa Hà Đông thực hiện các xét nghiệm vi sinh giúp hỗ trợ, phòng chống kháng kháng sinh như sau:

Xét nghiệm soi trực tiếp (nhuộm Gram, nhuộm Ziehl – Neelsen , soi tươi…): Nhân viên y tế sẽ lấy một chút mẫu bệnh phẩm (đờm, dịch) mang đi nhuộm các phương pháp thích hợp và soi dưới kính hiển vi. Việc này giống như chụp một bức ảnh nhanh để xem tác nhân gây bệnh có hình dáng, màu sắc thế nào. Dù chưa biết chính xác tên nó là gì, nhưng bác sĩ sẽ biết ngay cần dùng loại thuốc nào để chặn nó lại tạm thời trong lúc chờ kết quả cuối cùng.

Xét nghiệm nuôi cấy vi khuẩn: Kỹ thuật viên sẽ nuôi lớn vi khuẩn ở môi trường dinh dưỡng và nhiệt độ phù hợp với vi khuẩn. Quá trình này thường mất 2-3 ngày. Khi chúng mọc lên thành đám, Kỹ thuật viên sẽ đi định danh và biết chính xác 100% tên của loại vi khuẩn đang gây bệnh cho bệnh nhân.

Xét nghiệm kháng sinh đồ: Sau khi biết tên vi khuẩn, Kỹ thuật viên sẽ thử nghiệm các loại thuốc kháng sinh khác nhau vào chúng. Thuốc nào diệt được vi khuẩn được gọi là nhạy cảm, thuốc nào vi khuẩn vẫn sống được gọi là kháng thuốc. Kết quả này giúp bác sĩ kê đúng loại thuốc có tác dụng với bệnh nhân, tránh việc phải uống những loại thuốc không có tác dụng.

Xét nghiệm kháng sinh đồ định lượng MIC cho 1 loại kháng sinh: Xét nghiệm MIC giúp bác sĩ đo lường chính xác xem cần dùng liều lượng bao nhiêu là vừa đủ để tiêu diệt sạch vi khuẩn.

Xét nghiệm tìm enzyme kháng thuốc: Xét nghiệm kiểu hình để tìm các enzyme phá hủy kháng sinh do vi khuẩn tiết ra như : ESBL, Carbapenemase (KPC, NDM, VIM, OXA-48)…

Bảo vệ các loại kháng sinh hôm nay chính là bảo vệ tính mạng của chúng ta và thế hệ mai sau hãy lựa chọn đúng đắn. Hãy lựa chọn đúng đắn.